Oude drukken catalogus

In 2007 staat voor het eerst in de geschiedenis van het Legermuseum een prestigieuze bestandscatalogus te verschijnen waarin cultureel erfgoed van meerdere instellingen krijgsmachtbreed wetenschappelijk wordt vastgelegd met het oog op de historische verbanden. Het gaat om oude drukken, boeken van vóór 1801, bij uiteenlopende instellingen van de Koninklijke Landmacht (KL), de Koninklijke Marine (KM) en het Commando DienstenCentra (CDC).

Het startsein voor dit project werd formeel in 2000 gegeven toen werd besloten een catalogus uit te geven van de oude drukken van het Legermuseum in Delft.

Een substantieel deel van deze boeken is afkomstig uit de in 1968 bij het museum ondergebrachte historische bibliotheek van het Ministerie van Defensie.

Midden negentiende eeuw werd in de bibliotheek van het ministerie de boekerij van het Departement van den Grootmeester der Artillerie opgenomen, die ook vele oude drukken bevatte. Uit onderzoek in het kader van deze catalogus is bovendien het interessante gegeven naar voren gekomen dat deze boeken in de praktijk feitelijk de vakbibliotheek vormden van (Grootmeester) prins Willem Frederik Karel van Oranje-Nassau, beter bekend als Prins Frederik (1797-1881). Hieraan wordt in de catalogus uiteraard uitgebreid aandacht besteed.

Maar ook F.A. Hoefer (1850-1938), oprichter en lange tijd directeur van het Legermuseum, bracht veel oude werken bij elkaar, waaronder zeldzame en kostbare zestiende-eeuwse krijgskundige werken.

Kort nadat in 2001 het beschrijven en catalogiseren van de boeken en ander gerelateerd onderzoek daadwerkelijk van start ging, is een samenwerkingsverband tot stand gekomen met de Koninklijke Militaire Academie in Breda teneinde te komen tot een gedeelde catalogus. De KMA bezit namelijk ook een grote collectie oude drukken. De overlap tussen beide collecties is opvallend genoeg relatief klein gebleken, waardoor wetenschappelijk gezien een interessante catalogus ontstaat door het beeld van de militaire publicistiek tot 1801 en andere boeken die door militairen werden gebruikt.

Dit beeld wordt uiteindelijk nagenoeg compleet. Mede dankzij de goede samenwerking met de KMA heeft zich een aantal andere instellingen bij het project aangesloten, waarvan ook de oude drukken in de catalogus zijn of nog zullen worden opgenomen. Inmiddels zijn naast de collecties van het Legermuseum en de KMA beschreven:

• Museum Nederlandse Cavalerie, Amersfoort
• Regiment Huzaren Prins van Oranje, Amersfoort
• Regiment Huzaren van Boreel, Amersfoort
• Artillerie Museum, Oldebroek
• Geniemuseum, Vught
• Instituut Defensie Leergangen, Rijswijk
• Museum Bronbeek, Arnhem

Daarnaast zullen nog opgenomen worden de collecties van:

• het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag
• het Koninklijk Instituut voor de Marine (KIM) in Den Helder

Een belangrijk feit is dat zowel de KL, de KM als het CDC in dit project vertegenwoordigd zijn, hetgeen uniek te noemen is als het gaat over cultureel erfgoed van Defensie. Bezit en kennis worden zodoende gebundeld. Naast de belangrijke collectie van het KIM is een groot aantal marineboeken, afkomstig van het Departement van Marine, aanwezig bij het voormalige Instituut voor Maritieme Historie in Den Haag, dat is opgegaan in het NIMH. Het oude Instituut voor Militaire Geschiedenis bezit uiteraard ook de nodige oude drukken, zoals het zeldzame werk Nieuwe veld-medicine en chirurgie, gegront op reden en ervarentheyt. [] Tot dienst der veld chirurgijns van Salomon van Rusting (1652-ca.1710). Dit is tevens het enige boek primair over dit onderwerp in de catalogus.

We kunnen stellen dat, voor zover bekend, alle oude drukken binnen de gehele Nederlandse krijgsmacht in deze catalogus komen te staan. In totaal ruim 10.000. Niet bij alle instellingen zijn grote hoeveelheden oude drukken aanwezig, maar het gaat uiteindelijk om de kwaliteit. Tot nu toe werden overal bijzondere werken aangetroffen.

Uit analytisch-bibliografisch onderzoek bleek dat de twee edities van dit boek uit (Parijs) 1683 en (Amsterdam) 1699, identiek zijn. De uitgave uit 1699 is een zogenaamde titeluitgave, hetzelfde boekblok met een nieuw titelblad.

De redactie van de catalogus wordt gevormd door:

• Dr. B.P.M. Dongelmans
  Universiteit Leiden
• Prof. Dr. K. van Berkel
  Rijksuniversiteit Groningen
• Prof. Dr. P.G. Hoftijzer
  Universiteit Leiden
• Dr. O. van Nimwegen
  Universiteit van Amsterdam
• Drs. L.Ph. Sloos
  Legermuseum Delft

 Tijdens het project zijn vele ontdekkingen gedaan. Van veel on- of naar de huidige normen onvoldoende beschreven boeken was het bestaan maar bij een relatief klein aantal mensen bekend. Zo kwam er een boek tevoorschijn uit het bezit van Frederik Hendrik, en een van de eerste in kleur gedrukte boeken. Daarnaast levert het beschrijven volgens de huidige normen en de toepassing van analytische bibliografie op meerdere exemplaren van een editie over en weer veel extra informatie op.

Op dit moment dateert het oudste boek in de catalogus uit 1529, dat in het bezit is van de KM. Het oudste boek van het Legermuseum dateert uit 1531.

In de catalogus staan boeken in vele talen, te weten: Duits, Engels, Frans, Grieks, Italiaans, Latijn, Nederlands, Portugees, Russisch, Spaans, Zweeds. Dit gegeven alleen roept een interessant beeld op van leger en vloot in die tijd. We zien overigens niet alleen dat er veel internationale literatuur voorhanden was, maar ook dat er internationaal invloed van Nederland uit ging. Wat te denken van het volgende Spaanse reglement, in 1799 gedrukt in Lissabon, gebaseerd op dat van het Nederlandse leger tijdens de Bataafse Republiek: Regulamento de exercicio para a infantaria de linha das tropas Hollandezas de 25 de fevereiro de 1796. Traduzido do Hollandez. ...

Het spreekt vanzelf dat de (Engelstalige) catalogus  meerdere delen van groot formaat zal omvatten. Daarnaast zal ze circa 1.500 illustraties in kleur en zwart-wit tellen. In deel I van de catalogus worden vier basisteksten opgenomen: I. Historische achtergronden bij alle collecties, II. Het gedrukte militaire boek tot 1801, III. Het krijgswezen te land en IV Oorlogvoering ter zee in ruwweg de periode van het gedrukte boek tot 1801. De omvangrijke catalogus wordt bekroond met een tekstdeel met de neerslag van een speciaal symposium dat in 2007 is gepland met vele andere bijdragen van gerenommeerde auteurs uit binnen- en buitenland over allerlei relevante aspecten.