Oude en bijzondere werken

'Op u furquet u Musquet hout'. Aanwijzing 37 voor het hanteren van het musket, in het wereldberoemde boek Wapenhandelinghe Van Roers. Mvsqvetten. Ende Spiessen. Achtervolgende De' ordre Van Zijn Excellentie Maurits Prince van Orangie Graue van Nassau. &c ... (Den Haag 1607) van Johann VII der Mittlere graf von Nassau-Siegen (1561-1623), uitgegeven door Jacob de Gheyn (1565-1629).

Inv.nr. 00115359 (herkomst: Departement van Oorlog)

 

Uiteraard zijn daarnaast bijzondere exemplaren en uitgaven aan te wijzen onder de drukken uit de twintigste en eenentwintigste eeuw. Een voorbeeld daarvan is een catalogus van de Legermuseumtentoonstelling over Kalasjnikov met een handtekening van de uitvinder van dit wapen.

Het bezit is als volgt opgebouwd

Bibliotheek Legermuseum, 1913-heden Historische bibliotheek Ministerie van Oorlog (MVO) Boeken op krijgskundige en militair-historisch gebied uit de Koninklijke Verzamelingen (KHA) Bibliotheek Hogere Krijgsschool (HKS) Bibliotheek Departement van de Grootmeester der Artillerie (onderdeel van de historische bibliotheek van het MVO) (Delen van) voormalige korpsbibliotheken der Koninklijke Landmacht

Militaire Intendanten met op de achtergrond een boekenkast, circa 1845. Plaat (handgekleurde litho van Willem Charles Magenat (1803-1871)) in: Beschrijving der kleeding, equipement en wapening van de Nederlandsche Land-, Zeemagt en schutterijen , zoo binnen het Koninkrijk, als in deszelfs overzeesche bezittingen (Amsterdam 1845). Inv.nr. 00112084

 

Voor collectie 1 is de basis gelegd door de grondlegger van het museum, generaal Hoefer, over wie elders op deze site meer te lezen is.Er is derhalve een sterke  historische band met de andersoortige objecten die door Hoefer zijn verzameld.

 

Gegraveerde titelpagina van Buonaiuto Lorini (ca. 1540-ca. 1611), vert. door David Wormbser, Fünff Bücher Von Vestung Bauwen, ...  (Frankfurt am Main 1607).

Inv.nr. 00122752 (herkomst: F.A. Hoefer)

 

Zo wordt in de bibliotheek bijvoorbeeld een boekwerkje aangetroffen met de titel Geschenk van Z.M. den Keizer Willem II aan het Nederlandsch Legermuseum. Tinnen Soldaatjes voorstellende Frederik de Groote te paard en 49 met de Vaandels van de Infanterie Regimenten van Frederik de Groote tijdens den Zevenjarigen oorlog (zonder plaats van uitgave 1920). Dit boekje is voor het Legermuseum bovendien extra interessant aangezien de bewuste modelfiguren helaas verloren gingen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De bibliotheek biedt (in haar geheel) dus ook veel waardevolle informatie over objecten die tot de collectie hebben of zouden kunnen hebben behoord.

 

Belangrijkste historische collecties

Een groot deel van de andersoortige objecten van het Legermuseum is afkomstig van het Nederlandse leger. De boeken die afkomstig zijn van het Ministerie van Oorlog, de Hogere Krijgsschool, en andere voormalige bibliotheken van de Koninklijke Landmacht, zijn qua herkomst derhalve historisch verbonden met andersoortige objecten in de collectie.

Daarnaast handelen vele boeken vanzelfsprekend over objecten die nu in de collectie van het museum zijn opgenomen. Zo zijn boeken als Handleiding tot de kennis van de inrigting en het gebruik van revolverpistolen (Den Haag 1869) van Johannes Josephus Bergansius (1823-1907), toenmaals kapitein der artillerie, uiteraard onmisbaar bij onze collectie.

Maar boeken zoals het Veldzakboekje voor de cavalerie (Den Haag 1887), van Willem Ernst August Wüppermann (1845-1914), zijn niet minder interessant. Dit biedt namelijk achtergrondinformatie bij de toepassing en het gebruik van objecten te velde. Weer een andere interessante invalshoek is dat van Wüppermann vele persoonlijke objecten in de collectie aanwezig zijn. Ten aanzien van Bergansius bezit het Legermuseum exemplaren van vele varianten van een revolver die door hem zijn ontworpen. Zo zijn er zonder te overdrijven nog vele ensembles samen te stellen van literatuur, objecten en/of aan auteurs van boeken gerelateerde objecten. Maar daarvoor moet nog veel onderzoek verricht worden.

Illustratie (hoogdruk) voorstellende een krijgsolifant in een vroege Nederlandse geïllustreerde editie van Flavius Vegetius Renatus (Publius Flavius) (circa 383-450), e.a., geredigeerd en geannoteerd door Godeschalcus Steewech en Franciscus Modius, Flavi Vegeti Renati, Viri Inl. De Re Militari Libri Qvatvor. ... Leiden 1592). Inv.nr. 00112045 (herkomst: Departement van Oorlog)

De onder nummer 1, 2 en 3 genoemde collecties zijn grotendeels ook fysiek nog steeds separate collecties, hetgeen bijzonder te noemen is. Daarnaast vormen de handschriften, boeken gedrukt vóór 1801, periodieken, en voorschriften uit alle bibliotheken tezamen één collectie. Ten slotte zijn er uiteraard vele inhoudelijke en materiële zwaartepunten en unieke objecten in de collectie aan te wijzen, waarover later meer.  Alle genoemde collecties borduren voort op nog oudere collecties uit het Ancien Régime of zijn in de negentiende eeuw aangevuld met bestaande oudere collecties. Aan de bibliotheek van het Ministerie van Oorlog werd in de negentiende eeuw bijvoorbeeld de bibliotheek van het Departement van de Grootmeester der Artillerie toegevoegd, die vele zeer oude werken bevatte. De oudste boeken in al deze bibliotheken dateren uit de zestiende eeuw.

Overigens heeft het museum sinds 1913, het oprichtingsjaar van het museum, ook zelf een collectie van zeer oude werken aangelegd. Het oudste boek in de museumcollectie maakt daar deel van uit, te weten: de uiterst zeldzame platenatlas getiteld Vegecivs. De. Re. Militari. Dit is een anonieme en ongedateerde uitgave met uitsluitend krijgskundige afbeeldingen behorende bij de klassieke krijgskundige tekst van Flavius Vegetius Renatus (ca. 383- ca. 450), die rond 1530 kan worden gedateerd. Het Legermuseum bezit het enige bekende exemplaar. De verwerving van genoemde historische bibliotheken, waarvoor destijds veel moeite is gedaan, sloot dus goed aan bij het verzamelbeleid.

Gegraveerde titelpagina (hoogdruk) van het unieke exemplaar van de platenatlas Vegecivs. De. Re. Militari. ([Erfurt ca. 1530]), Flavius Renatus Vegetius (ca. 383-ca. 450), [Hans Knapp] (Illustraties). Zie ook onder hoogtepunten. Inv.nr. 00103004

 

Naast de zogenoemde oude drukken, een achterhaalde term omdat drukken uit bijvoorbeeld 1801, 1806 of zelfs 1899 inmiddels vaak niet minder bijzonder, zeldzaam en /of kostbaar zijn, waarmee doorgaans boeken van vóór 1801 worden aangeduid, bestaat een groot deel van de collectie uit negentiende-eeuwse werken. Bovendien is militaire literatuur vaak zeldzaam omdat het voor een belangrijk deel verbruiksliteratuur betreft die alleen in een gespecialiseerde bibliotheek als die van het Legermuseum is/wordt bewaard.

Dubbele plaat (aquatint) in het zeldzame werk The campaign of Waterloo, illustrated with engravings of Les Quatre Bras, La Belle Alliance, Hougoumont, La Haye Sainte and other principal scenes of action, including a correct military plan, together with a grand view of the battle on a large scale, to which is prefixed a history of the campaign compiled from official documents and other authentic sources (Londen 1816).

Inv.nr. 00112058 (herkomst: Koninklijk Huis)

 

Een belangrijk onderdeel van de negentiende-eeuwse oude drukken van het Legermuseum is een collectie geïllustreerde boeken. Aan de hand van deze boeken passeren alle illustratietechnieken uit die periode de revue. Te denken valt aan krijgskundige werken met onmisbare ondersteunende illustraties en literatuur over krijgsverrichtingen met kaarten, plans en platen en dergelijke. In de negentiende eeuw verschenen voorts vele uniformprentenboeken met al dan niet handgekleurde platen van uniformen, waarvan het museum waarschijnlijk een van de belangrijkste collecties ter wereld bezit. Het Legermuseum bezit als enige alle uniformprentenboeken die in Nederland verschenen zijn!

Bijzonder is voorts dat het Legermuseum op het gebied van de negentiende-eeuwse Nederlandse, Vlaamse, Duitse, Engelse en Franstalige militaire publicistiek een representatieve zoniet vrijwel volledige collectie bezit. Noemenswaardig zijn bijvoorbeeld de zogenoemde jaarlijkse naam- en ranglijsten van diverse landen. Deze zijn vrijwel nergens anders in Nederland raadpleegbaar. Daarnaast zijn vele uiterst zeldzame militaire periodieken uit diverse landen compleet aanwezig. Sommige daarvan gaan zelfs terug tot in de achttiende eeuw, toen het militaire periodiek werd geboren.

Plaat (handgekleurde litho) voorstellende een standaarddrager van het Regiment Huzaren nr. 6 in het schitterende en hoogstzeldzame uniformprentenboek Jean-Baptiste (1796-1877) Madou, e.a., Militaire costumen van het Koninkryk der Nederlanden (Brussel 1825-1827). Inv.nr. 00112048 (herkomst: Koninklijk Huis

 

Zwaartepunten in alle collecties

 

Gedrukte werken

• (Nederlandse) militaire geschiedenis, krijgskunde
• Wapens, uitrusting, materieel
• Krijgsgeschiedenis
• Boeken van vóór 1801
• Boeken uit de periode 1800-1900
• Militaire publicistiek 1800-1900

 

Een van de vele bijzondere militaire werken uit de negentiende eeuw, A. Mattenheimer, Die Rückladungs-gewehre. Fragmente ihrer Entstehungs- und Entwickelungs-Geschichte ... (Darmstadt, Leipzig 1867).

Inv.nr. 00055342

 

• Vele uiterst zeldzame en unieke drukken van specifieke militaire -  uitgaven/verbruiksliteratuur
• Geïllustreerde boeken van vóór 1900
• Uniformboeken/uniformkunde
• Officiële militaire uitgaven/voorschriften
• Bijzondere boekbanden (met name in de collectie KHA)
• Militaire tijdschriften

 

Handschriftelijke boeken

Titelpagina van het belangrijke gekleurde beeldhandschrift: Daniel Galschut, Pyrotechnia of Konst in't vuurwercken Geschreven op 't Schip t Huijse Ter Loo door mijn Daniel Galschut van Koppenhaggen ([1692-1607). Het is zoals uit de titel blijkt  geschreven aan boord van het Compagniesschip 'Huis ter Loo'. De eerste reis van dit schip was in 1692; de laatste reis begon op 10 juni 1709 en hiervan is het niet teruggekeerd. De auteur zou derhalve tot en met 1708 aan boord geweest kunnen zijn. In het Scheepvaartmuseum in Amsterdam is het handschrift Konst der constapels van Daniel Galschut aanwezig. Dit handschrift behandelt de zaken die een scheepsconstapel moet kennen en kunnen. Het geeft praktische aanwijzingen en theoretische uiteenzettingen.

Inv.nr. 00112088

 

In alle collecties zijn handschriften aanwezig, in totaal enkele honderden. In de eigenlijke museumbibliotheek zijn belangrijke zuiver militaire handschriften bij elkaar verzameld van met name vóór 1801. De voormalige bibliotheek van het Ministerie van Oorlog bevat daarnaast vele handschriften over verschillende onderwerpen uit de periode 1600-1900, waaronder een toegeschreven aan Simon Stevin (1548-1620) en vele van Cornelis Anthonie Geisweit van der Netten (1771-1847).

 

Enkele hoogtepunten in de boekencollectie

Flavius Renatus Vegetius (383-450), [Hans Knapp] (illustraties)  Vegecivs. De Re. Militari.  ([Erfurt circa 1530]) Plaatscode CL P 0358

Unieke platenatlas bij het klassieke krijgskundige werk van Flavius Renatus Vegetius (ca. 383-ca. 450).

Roberto Valturio (1413-circa 1483) En tibi lector Robertvm Valtvrivm ad illvstrem heroa Sigismvndum Pandulphum Malatestam Ariminensium regem, De re militari libris XII multò emaculatius, ac picturis, quae plurimae in eo sunt, elegantioribus expressum, quàm cùm Ve ronae inter initia artis chalcographicae Anno M. cccclxxxiii. inuulgaretur. (Parijs 1534) Plaatscode CL P 0398

Vijfde uitgave van het allereerste, in 1472 te Verona, gedrukte militaire boek.

Girard Thibault ( ?-circa 1630) Academie de l'espée de Girard Thibault d'Anvers. ou se demonstrent par reigles mathematiques sur le fondement d'un cercle mysterieux la theorie et pratique des vrais et iusqu'a present incognus secrets du maniement des armes a pied et a cheval ([Leiden 1626]). Plaatscode CL P 0479

Qua uitvoering nimmer overtroffen schermboek van zeer groot formaat (plano) met prachtige decoratieve platen.

 

Ook deze werken zijn, op afspraak, raadpleegbaar in het Collectie Informatie Centrum